Starość – czym tak naprawdę jest?
5 kwietnia 2019
Samotność dziecka
5 kwietnia 2019

Specyfika i terapia zaburzeń pamięci

W klasycznym, najprostszym podziale pamięć dzielimy na krótkotrwałą i długotrwałą. Pierwsza z nich przechowuje informacje pochodzące z magazynów sensorycznych, które to dzięki powtarzaniu i utrwalaniu trafiają do pamięci długotrwałej. W toku rozwoju nauki pojęcie pamięci krótkotrwałej zastąpiono pamięcią roboczą, którą podzielono na trzy moduły: notes (obejmuje system wewnętrznego zapisu), pętlę fonologiczną (system werbalnego powtarzania), centralny system wykonawczy (steruje przepływem informacji wewnątrzsystemowej).

Dalsze badania nad organizacją systemu pamięci pozwoliły wyodrębnić jej następujące rodzaje:

  • pamięć semantyczną- wiedzę o faktach, odpowiadającą za rejestrowanie, zapamiętywanie i odtwarzanie zaistniałych wydarzeń;

  • pamięć epizodyczną- odpowiadającą za rejestrację i przetwarzanie wydarzeń

z określonym kontekstem personalnym, umiejscowioną w określonym czasie

i przestrzeni; tzw. pamięć wydarzeń własnych;

  • pamięć autobiograficzną- pozwala ona gromadzić i pamiętać historie dotyczące życia osobistego, własnej osoby, relacji z innymi, uczuć i emocji w kontaktach ze światem zewnętrznym;

  • pamięć deklaratywną- czyli pamięć, którą wiemy, że posiadamy;

  • pamięć proceduralną- dotyczącą tego, jak należy wykonywać określone czynności;

  • pamięć niejawną- obecną pod progiem świadomości, pamięć ta jest aktywna ale nieuświadamiana;

  • pamięć jawną- celową, świadomą dotyczącą przypominania sobie określonych faktów z przeszłości;

  • pamięć retrospektywną- pamięć dotycząca przeszłości;

  • pamięć prospektywną- dotyczącą planowania wydarzeń przyszłych i ich realizacji.

Z wymienionym podziałem wiąże się psychologiczna organizacja pamięci złożona z trzech elementów: kodowania informacji, przechowywania i odtwarzania. Równie ważne jest to, że wystąpienie jednej fazy nie oznacza konieczności wystąpienia kolejnej. Obok wyżej wymienionej organizacji pamięci wyróżniamy jeszcze mózgową organizację pamięci, która określa jakie struktury mózgowe regulują aspekty procesów pamięciowych. Zgodnie z tym podziałem wyróżnia się trzy duże struktury odpowiadające za organizację pamięci. Pierwszą z nich jest okolica przedczołowa, która uczestniczy w procesie inicjowania czynności pamięciowej, organizowaniu i selekcjonowaniu informacji na etapie kodowania i aktualizacji. Informacje do kory docierają z płata ciemieniowego, skroniowego i potylicznego. Angażowany jest tu zatem centralny system wykonawczy oraz notes wzrokowo- przestrzenny. Lewa okolica czołowa wykazuje większą aktywność podczas wydobywania informacji semantycznych, zaś prawa podczas przypominania treści epizodycznych. Kolejną strukturą mózgowej organizacji pamięci jest hipokamp, posiadający liczne połączenia z innymi obszarami mózgu. Dlatego też pełni on rolę łącznika pomiędzy napływającymi informacjami a przejściem ich do struktury pamięci długotrwałej. Jego prawy płat odpowiada za informacje o charakterze przestrzennym i dotykowym, zaś lewy za informacje o charakterze werbalnym. Trzecią strukturą biorącą udział w mózgowej organizacji pamięci jest wzgórze, które to bierze udział w kształtowaniu procesów uwagi podczas psychologicznej organizacji pamięci. Jego grzbietowo- przyśrodkowa i brzuszno- boczna część bierze udział w przechowywaniu i odzyskiwaniu trwałych śladów pamięciowych.

Analizując specyfikę pamięci należy wspomnieć jak ważny jest związek pamięci z funkcjami wykonawczymi. W przypadku pamięci operacyjnej jest to umożliwienie kontroli planowania i koordynowania wszystkich planowanych do podjęcia działań. Na podstawie tego modelu powstał inny, bardziej rozwinięty nadzorczy subsystem uwagi, który dotyczy warunkowego sprawowania kontroli podczas sytuacji trudnej, nowej bądź nieoczekiwanej. System ten dopasowuje informacje zaczerpnięte z pamięci długotrwałej do nowo zaistniałych zdarzeń w celu znalezienia konstruktywnego rozwiązania problemu. Koncepcja ta zakłada hierarchiczną organizację mechanizmów rozwiązywania trudności w oparciu o dotychczasowe doświadczenia oraz aktywację zasobów własnych. Jeżeli zaś chodzi o pamięć długotrwałą to tutaj funkcje wykonawcze pozwalają opracowywać strategie radzenia sobie w określonych sytuacjach oraz uczenie się tych sposobów pokonywania trudności na przyszłość i przechowywanie ich w pamięci długotrwałej. Dzięki procesowi uczenia się jednostka kształtuje skuteczne możliwości radzenia sobie w określonych sytuacjach, które może aktywować zarówno w sytuacjach automatycznych (wówczas zadziała pamięć proceduralna) albo zupełnie nowych wymagających aktywizacji funkcji wykonawczych i pamięci prospektywnej. Kształtują się dzięki temu schematy działań bądź schematy czynności, które umożliwiają efektywne planowanie i organizowanie zadania.

Tak zorganizowany system pamięci z różnych przyczyn może ulec zaburzeniu. Zaburzenia pamięci co, do istoty należą do jednych z najwcześniejszych objawów uszkodzenia mózgu. Mogą one przybierać postać od bardzo ciężkich (przy jednoczesnym zachowaniu wysokiego ilorazu inteligencji) do wybiórczych lub psychogennych. Jednym z popularniejszych podziałów zaburzeń pamięci jaki można znaleźć w literaturze jest podział Barbizeta, który wyróżnia:

  • zaburzenia pamięci związane z uszkodzenie tzw. „układu zapamiętującego”, które polega na niezdolności zapamiętywania nowych informacji, zaburzenia te są raczej wybiórcze bez towarzyszących objawów dodatkowych, a pacjenta możemy scharakteryzować jako żyjącego przeszłością;

  • zaburzenia pamięci na skutek uszkodzenia kory mózgowej, gdzie mimo ubytków pamięci bezpośredniej oraz intelektualnej możliwe jest trwałe zapamiętywanie, zaburzeniom tym często dodatkowo towarzyszą zaburzenia afatyczno-apraktyczno-agnostyczne;

  • zaburzenia spowodowane licznymi, rozległymi urazami mózgu (wylewy, zatrucia, uszkodzenia mechaniczne);

  • zaburzenia pamięci w afekcie, które są następstwem silnych emocji.

Inna klasyfikacja zaburzeń pamięci pozwala wyodrębnić jej następującą charakterystykę:

  • zaburzenia pamięci roboczej- charakterystyczne przede wszystkim dla pacjentów po urazach mózgu oraz w otępieniu typu Alzheimera, spotykane także u osób po udarach oraz z narastającym guzem mózgu;

  • zaburzenia pamięci epizodycznej- występują często na skutek ciężkiego urazu mózgu i charakteryzują się amnezją dotyczącą np. wypadku podczas którego doszło do uszkodzenia bądź zdarzeń poprzedzających oraz nieumiejętnością odtworzenia po kolei danego zdarzenia;

  • zaburzenia pamięci semantycznej- dotyczą pacjentów, którzy na skutek urazu nie są w stanie przypomnieć sobie informacji odnośnie otaczającego świata, dotyczą różnych faktów, wydarzeń;

  • zaburzenia pamięci autobiograficznej- dotyczą zniekształcenia informacji na temat własnej osoby, relacji z innymi, relacji z otaczającym światem;

  • zaburzenia pamięci prospektywnej- występują po urazach mózgu, niezwykle częste są także w chorobach otępiennych wiążą się z nieumiejętnością przypominania sobie planowanych działań.

W przypadku wystąpienia zaburzeń pamięci niezwykle istotna jest terapia pozwalająca rehabilitować pacjentów po określonych urazach. Najczęściej stosowane działania ukierunkowane na poprawę funkcji pamięci to wszelkiego rodzaju mechaniczne działania umożliwiające pacjentowi choć częściową kontrolę otoczenia. Są to między innymi nagrania na dyktafon rozmów, spotkań, przypomnienia w telefonie bądź budziku czynności, którą należy wykonać, korzystanie z tablic informacyjnych, kalendarzy, notatek, kartek, notatników. Popularnością cieszą się także terapie behawioralne polegające na zapamiętywaniu coraz dłuższych tekstów, sekwencji cyfr itp., sprawdzaniu trwałości zapamiętanej treści po dłuższym czasie, kojarzenie informacji łańcuchowych, wzmocnienia poprzez warunkowanie klasyczne.

Niezwykle popularne i skuteczne są także programy komputerowe umożliwiające poprawę funkcjonowania pamięci. Jednym z nich jest Program MMA-1, który wyodrębnia następujące etapy ćwiczeń: przeszukiwanie pola widzenia, selektywność i natężenie uwagi, ćwiczenie pamięci, wyobrażeń, myślenia, werbalizacji, planowania. Użyteczne w terapii pamięci są także Interakcyjne Testy Komputerowe Mindstreams, przy pomocy których ćwiczymy pamięć werbalną, uwagę, koncentrację, wzrok, sprawność funkcji ruchowych, językowych, wykonawczych, umiejętność rozwiązywania problemów. Innym programem opracowanym dla pacjentów z zaburzeniami pamięci jest Program Reformatowanie Pamięci, składający się z pięciu odrębnych faz. Pierwsza z nich ma na celu zwiększenie krytycyzmu poprzez konfrontację pacjenta z konfabulacjami oraz niekonsekwencją w biografii. W drugiej fazie pacjent zaczyna gromadzić informacje o sobie przy użyciu starych zdjęć, notatek, spotkań z osobami z otoczenia. Trzecia faza to ćwiczenie relacji ze wszystkimi członkami rodziny. W czwartej pacjent opracowuje własny życiorys, który w piątej, ostatniej fazie opisuje w formie pierwszoosobowego opowiadania.

Do rehabilitacji pacjentów z uszkodzeniami pamięci stosuje się także metodę zanikających podpowiedzi. Metoda ta opiera się na rozróżnieniu pamięci jawnej i niejawnej, zakładając, że pamięć sprawności, umiejętności i nawyków jest łatwiejsza do uzyskania. Sama metoda polega na tym, iż badacz wybiera jakieś słowo, którego definicję przedstawia pacjentowi, a następnie stopniowo eksponuje kolejne litery tego słowa, określając wielkość podpowiedzi jakiej wymagał badany aby podać definiowane wcześniej słowo.

Kolejną metodą rehabilitacji uszkodzeń pamięci jest metoda bezbłędnego uczenia się. U podstaw tej metody również leży pamięć utajona. Zakłada się bowiem, że błędy pojawiające się w trakcie nauki interferują z zachowaniami właściwymi, które mają zmniejszać ryzyko ich wystąpienia. U podstaw wystąpienia tych błędów leży pamięć utajona, z kolei do redukcji zachowań niewłaściwych przyczynia się pamięć jawna, która u pacjentów z zaburzeniami pamięci nie funkcjonuje tak jak powinna. Dlatego też ta metoda ma za zadanie wykluczać możliwość pojawienia się błędów w toku nauki tak by nie utrwalać zachowań niewłaściwych, a tylko te poprawne.

Bibliografia:

1. Ł. Domańska, A. Borkowska „Podstawy neuropsychologii klinicznej”, Lublin 2011

2. K. Jodzio „Neuropsychologia intencjonalnego działania”, Warszawa 2008

3. E. Łojek, A. Bolewska „Wybrane zagadnienia rehabilitacji neuropsychologicznej”, Warszawa 2008

4. M. Pąchalska „Rehabilitacja neuropsychologiczna”, Lublin 2009

5. G. Prigatano „Rehabilitacja neuropsychologiczna”, Warszawa 2009

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *